Boek Nederlands

Sprakeloos

Tom Lanoye (auteur)
Familierelaas over de aftakeling van de moeder van de schrijver, wier taalvermogen na een beroerte is geminimaliseerd.
Titel
Sprakeloos
Auteur
Tom Lanoye
Taal
Nederlands
Editie
12
Uitgever
Amsterdam: Prometheus, 2010
359 p. : ill.
ISBN
9789044615494 (paperback)

Ook in de collectie als:

Boek: Nederlands, Nederlands

Beschikbaarheid en plaats in de bib

Besprekingen

Haar woorden: vergiftig mij, wurg mij, schiet mij neer

"Ze zou heel wat aan te merken hebben op het boek. Het wordt soms heel intiem. Maar ik zou haar zeggen: zonder pijn geen zijn." Tom Lanoye moest de afgelopen jaren afscheid nemen van beide ouders. Josée Verbeke, amateuractrice en moeder van een schrijver, werd de spraak voorgoed ontnomen door een kleine bloedklonter. Een proces van meedogenloze aftakeling zette zich in en eindigde enkele jaren later in de dood. Vorig jaar ging Lanoyes vader op 88-jarige leeftijd zijn vrouw en muze achterna. Een boek over dat monument van een moeder en actrice drong zich op. "Enerzijds wilde ik wegkruipen. Aan de andere kant wilde ik grote literatuur maken. Het gaat tenslotte om de hommage aan je moeder. Ik moest naakt gaan, en zowel de mooie als wrede scènes zonder verbloeming neerschrijven."

"De wreedste scène is het moment dat ik mijn moeder door enkele ambulanciers moest laten wegvoeren uit haar geliefde flatje. Ze was zo agressief en onhandelbaar geworden dat me geen andere keuze werd gel…Lees verder

Oorverdovend zwijgen

De politica Nelly Maes stond ooit samen op de planken met Josée Verbeke, Tom Lanoyes moeder. Sprakeloos liet haar lachen en huilen tegelijk.

Dat net zij haar spraak verloor, vond ik een sarcastische speling van het lot.

In het werk van Tom Lanoye neemt dit boek een bijzondere plaats in. Zelf vraagt hij zich af: is het een roman of geen roman? Voor mij is het een meesterwerk en ik hoop dat de jury van de Gouden Uil er ook zo over denkt. Tom is een auteur die weet hoe je een roman schrijft. Maar dit boek is niet volgens de regels geschreven. Het is een verhaal en geen verhaal. Het is een afscheid en een geboorte, 'iets dat minstens poogt haar te bewaren'. 'Haar' is zijn moeder, Josée Verbeke, gevierde amateuractrice, slagersvrouw van de Antwerpse Steenweg in Sint-Niklaas, trotse moeder van een merkwaardig kroost.

Zo heb ik haar gekend. Ik ontmoette haar voor het eerst tijdens de toneelrepetities van de Katholieke Gilde, een van de amateurgezelschappen van de stad, waarvoor Jo Daems gevraagd was als regisseur. We speelden Een inspecteur voor u en Josée speelde de gastvrouw en tevens mijn moeder...

Het stu…Lees verder

Jazzy familiedrama

Josée Lanoye-Verbeke is geen vredig levenseinde gegund. Na een beroerte kan ze alleen nog wartaal, 'hellespraak', uitstoten. Haar greep op de realiteit is zwak en ze heeft woedeaanvallen. In Sprakeloos beschrijft zoon Lanoye de Werdegang van zijn moeder, als één lange aanklacht tegen lichamelijke aftakeling: 'haar ongelijke strijd. Haar lot, en in haar lot: dat van iedereen'. De weldadige exuberantie van zijn taal is Lanoyes revanche op de beroerte die zijn moeder haar taal kostte.

Ergens in Sprakeloos verontschuldigt de auteur, de 'erkend klantvriendelijke letterboer', zich bij zijn lezers. Dit is geen klassieke roman, zegt hij, 'omdat hij een deugdelijke kop mankeert, een schone krulstaart en een ordentelijk middenstuk, laat staan dat hij bij wijze van darmstelsel een fatsoenlijk samenhangend verhaal bevat'. En ja, Sprakeloos is een Lanoye hors catégorie. Veel meer dan de ambitieuze Monstertrilogie of de hemelbestormende bewerkingen van klassieke theaterteksten, is dit een …Lees verder

Afscheid van een diva

Boeken over aftakeling en dood zijn meestal tranerig of op zoek naar zingeving. Niets van dat in Sprakeloos, het moederboek van Tom Lanoye. Het zindert van liefde en bewondering, maar lilt ook als rauw vlees. Lanoye lapt hier vierkant regel nummer één bij het autobiografisch schrijven aan zijn laars: verwerk voor je vertelt. Niks heeft hij verteerd, deze taalorgie kolkt van woede, onmacht, pijn. Zo naakt stond Tom Lanoye nog nooit voor zijn lezer. Bij een mindere schrijver zou dat gênant worden, bij Lanoye levert het een indringend en onvergetelijk boek op.

Makkelijk verteerbaar is het niet. Wie het werk van Lanoye vooral waardeert vanwege het entertainmentgehalte, komt hier bedrogen uit. Zeker, er zit een flinke dosis humor in. Met sardonisch genoegen beschrijft Lanoye zijn familie in haar biotoop. Het Waasland lijkt een freakshow, waarin het gros van de spelers stompzinnig aan zijn einde komt. Ook binnen de schoot van de familie gedijt het tragikomische goed. Al die verhale…Lees verder

Ik moest naakt gaan

Een burcht van een moeder die breekbaar als porselein blijkt te zijn: Tom Lanoye schrijft over zijn moedermoord, de gedaanteverwisseling na een wrede beroerte en haar werkelijke dood in 'Sprakeloos'.

"Ze zou heel wat aan te merken hebben op het boek. Het wordt soms heel intiem. Maar ik zou haar zeggen: zonder pijn geen zijn." Tom Lanoye moest de afgelopen jaren afscheid nemen van beide ouders. Josée Verbeke, amateuractrice en moeder van een schrijver, werd de spraak voorgoed ontnomen door een kleine bloedklonter. Een proces van meedogenloze aftakeling zette zich in en eindigde enkele jaren later in de dood. Vorig jaar ging Lanoyes vader op 88-jarige leeftijd zijn vrouw en muze achterna. Een boek over dat monument van een moeder en actrice drong zich op. "Ik moest naakt gaan, en zowel de mooie als wrede scènes zonder verbloeming neerschrijven", zegt Lanoye.

Agressief

"De wreedste scène is het moment dat ik mijn moeder door enkele ambulanciers moest laten wegvoeren uit haar geliefde flatje. Ze was zo agressief en onhandelbaar geworden dat me geen andere keuze werd gelaten. Ze uitte haar woede op mijn vader. Dat terwijl hij mijn moeder zijn hele leven lang heeft verafg…Lees verder

Tom Lanoye over 'Sprakeloos'

In deze rubriek belichten we de bestsellers van de Boekenbeurs. Telkens vragen we aan de auteur hoe zijn of haar boek tot stand kwam.

Wat wilde u vertellen?

'Door een beroerte verloor mijn moeder haar spraakvermogen en ik raak daardoor als zoon, schrijver en mens mijn houvast in het leven kwijt. De schok die dat bij mij teweeg heeft gebracht, wilde ik in dit boek stoppen. Sprakeloos vormt meteen ook de volledige afsluiting van mijn jeugd.'

Hoe lang heeft u aan deze roman geschreven?

'Een tweetal jaar in totaal. Alles wat ik het eerste jaar schreef, heb ik weggegooid. Toen mijn vader stierf, werd het me duidelijk dat ik helemaal opnieuw moest beginnen. Aan het boek zoals dat er nu ligt, heb ik nog eens een vol jaar gewerkt.'

Waar is het boek geschreven?

'Deels in Kaapstad, deels in Antwerpen. Ik heb op beide plaatsen een aparte schrijfplek waar ik normaal gesproken werk. Per hoge uitzondering heb ik de laatste drie bladzijden van Sprakeloos geschreven op de TGV richting Avignon.'

Hoe ziet uw schrijfdag eruit?

'Ik ga behoorlijk gedisciplineerd te werk. 's Morgens werk ik mi…Lees verder

Mijn ma zou blij zijn geweest met dit boek

Het was al een poos bekend: Tom Lanoye schreef een boek over zijn moeder. Deze week ligt 'Sprakeloos' in de boekhandel en de roman is veel meer dan het verhaal van Josée Verbeke. Dit gaat óók over Lanoyes outing als homo, over zijn vader Roger, over het zotte Waasland en heel het bescheten Vlaanderen. En dat alles overgoten met zowel gêne als een flamboyante taal.

'Moeder verloor niet alleen haar spraak, ze werd ook agressief tegen mijn vader. Bij haar eerste beroerte vloog ze hem letterlijk naar de strot'

Tom Lanoye

Tom Lanoye (51) laat het woord verschillende keren vallen tijdens ons gesprek in zijn Antwerpse loft: gêne. 'Natuurlijk heb ik me afgevraagd of ik dit boek wel kon schrijven. Ik gooi de aftakeling van mijn moeder te grabbel, die welbespraakte slagersvrouw en tegelijk bevlogen amateur-actrice die door een beroerte werd geraakt in wat haar het meest dierbaar was: haar spraak. Je gaat niet zomaar even zitten om te vertellen over de vol gescheten luier van je moeder. Ik heb daar mee geworsteld en ik wou dat mijn schroom ook van dit boek af zou druipen. Dat de lezer zich mee ongemakkelijk voelt, niet alleen omdat we naar de pijnlijke neergang van mijn moeder kijken maar ook omdat mijn waarschuwing luid weerklinkt. Komaan, je moet al een hersenloze hond zijn om niet aan je eigen vergankelijkheid te denken als je dit leest…Lees verder

Diva zonder rem

Tom Lanoye heeft geen aardje naar zijn vaartje maar naar zijn moertje. In Sprakeloos vertelt hij honderduit over zijn roots, zijn coming-out als homo en de aftakeling van zijn mama. Maar waarom laat hij de lezer eerst een half boek wachten voor het zover is?

'Mag het iets meer zijn, madam?' Je hoort het nu soms nog in de beenhouwerszaak om de hoek en het was schering en inslag in de Sint-Niklaase slagerij van de ouders van Tom Lanoye. De dagelijkse mantra van moeder Josée zou het motto kunnen zijn geweest van Sprakeloos , het nieuwste boek van Lanoye waarin hij vooral het verhaal wil vertellen van zijn drie jaar geleden gestorven moeder. Toen al vatte hij het plan op om een hommage voor haar te schrijven maar, aldus de zoon, hij moest wachten tot zijn vader vorig jaar overleed voordat hij er echt werk van kon maken.

In de eerste helft van Sprakeloos blijft Lanoye de karwei eindeloos voor zich uit schuiven. Hij vertelt 'het verhaal van het verhaal' en slaat daarbij uitgebreid mea culpa. Hoe komt het toch dat hij steeds maar alibi's verzon om niet te hoeven beginnen aan dat lang beloofde moederboek? De tweede helft van Sprakeloos geeft het eloquente antwoord op die vraag: de neer…Lees verder

Dichter, prozaïst, toneelschrijver en performer Tom Lanoye (1958) heeft een veelzijdig, succesvol en belangrijk oeuvre op zijn naam staan. In de roman 'Sprakeloos' beschrijft hij de aftakeling van zijn markante moeder, wier taalvermogen na een beroerte is geminimaliseerd. Lanoye is een briljant stilist die het zich met dit boek niet gemakkelijk heeft gemaakt. Het gaat over zijn moeder en haar gruwelijke lot, daarmee ook over zijn familie, en ook en vooral over hemzelf. Daarnaast heeft het boek de pretentie ook over taal en literatuur te gaan. Dat is te veel. Niet zelden verliest Lanoye zich in mooischrijverij en wordt de stijl literatuurderig. Bij vlagen is het wel briljant en ontroerend. Dat verwart de lezer. Storend is dat de kleurrijke moeder almaar geen sympathieke persoonlijkheid mag worden; Lanoye schildert zichzelf veel positiever af. De lezer blijft achter met dubbele gevoelens: bewondering en spijt. Gebonden; vrij kleine druk, ruime marges.